Đời Sống Thường Nhật: Pḥng ngừa

 

 Chúng ta M ngày càng sng lâu hơn. Trong ṿng mt thế k qua, tui th trung b́nh k t lúc sinh ra ca người sng ti M đă tăng lên đáng k, t 47 tui năm 1900, lên đến 77 tui năm 2004. Tính ra, vào năm 2030, người trên 65 tui s chiếm hơn 20% dân s, tc khong 70 triu người.

H thng duy tŕ sc khe cho các v cao niên ti M tt, nh vào các phương cách y khoa pḥng nga. Vic nga bnh và tăng cường sc khe ti M hin được chia làm ba cách: primary prevention (pḥng nga tiên khi, pḥng nga th nht), secondary prevention (pḥng nga th nh́) và tertiary prevention (pḥng nga th ba).

Pḥng nga tiên khi nhm mc đích nga đng đ bnh xy ra trong tương lai; pḥng nga th nh́ nhm mc đích t́m và cha bnh sm trong giai đon bnh chưa gây triu chng; pḥng nga th ba nhn đnh t́nh trng sc khe hin ti ca người bnh, t́m các phương cách giúp người bnh sng khe mnh và an toàn hơn.

Pḥng nga tiên khi

Các v cao niên nên tp th dc ít nht 30 phút mi ngày, ít nht 5 ngày mt tun; b ngay thuc lá nếu đang hút; bt ung rượu nếu có ung rượu nhiu. Th dc thường xuyên giúp chúng ta tăng cường sc khe; gim thiu nguy cơ b các bnh tim mch, tai biến mch máu năo, cao áp huyết, tiu đường, rng xương, béo mp, ung thư rut già, ung thư vú, căng thng tinh thn (anxiety), bun chán (depression) , ln; giúp bt té ngă, như vy, nga nhng chn thương do s té ngă; khiến chúng ta sinh hot trong đi sng hàng ngày khá hơn; và cũng là cách tr liu hu hiu trong nhiu trường hp bnh, như các ri lon tinh thn khiến chúng ta lúc bun lúc vui (mood disorders), ln, đau nhc kinh niên, suy tim, tai biến mch máu năo, bón, khó ng.

Aspirin nên được dùng cho nhng v mang nguy cơ có th s b bnh tim mch trong ṿng 5 năm ti (nguy cơ >3% so vi người thường), chng hn như nhng người có bnh tiu đường. Tuy nhiên, chúng ta cn thn khi dùng aspirin v́ aspirin có th gây chy máu đường tiêu hóa, nht là cho các v trên 75 tui, các v có bnh loét bao t hoc tng chy máu đường tiêu hóa trong quá kh, các v đang ung nhng thuc warfarin, steroid.

C mi 10 năm, chúng ta chích nga phong đ̣n gánh (tetanus), đ l có đt tay try chân, chúng ta yên tâm s không b phong đ̣n gánh, mt bnh nhim trùng nguy him có th gây t vong. Thuc thường được pha chung vi thuc nga bnh bch hu (diptheria, mt bnh nhim trùng nguy him to nhng màng trng hng), nên được gi là thuc chích nga Td (tetanus- diptheria vaccine).

Hàng năm, các v cao niên 65 tui tr lên nên chích nga cúm khong tháng 10, 11, trước khi cúm đến vào mùa Đông. Người dưới 65 tui song đang mang các bnh tim, phi, hoc nhng bnh kinh nhiên khác khiến sc đ kháng ca cơ th suy gim, cũng nên chích nga cúm.

Các v cao niên 65 tui tr lên cn chích nga bnh sưng phi pneumococcus, ch cn mt ln trong đi. Ging nga cúm, người dưới 65 tui song đang mang các bnh tim, phi, hoc nhng bnh kinh nhiên khác khiến sc đ kháng ca cơ th suy gim, cũng nên chích nga sưng phi pneumococcus.

Gn đây, có thuc chích Zostavax nga bnh shingles (mt bnh do siêu vi, gây đau đn, có khi rt d, nht là cho người ln tui, Vit Nam ta hay gi nôm na là “bnh gii ăn”), các v 60 tui tr lên nên chích thuc Zostavax nga bnh này.

Pḥng nga th nh́

Pḥng nga th nh́ (secondary prevention) gm vic truy t́m các ung thư rut già, vú, nhiếp h tuyến, c t cung; đo áp huyết đnh kỳ; th máu xem có cao các cht m trong máu; truy t́m bnh rng xương; truy t́m bnh ph́nh n đng mch aorta trong bng (abdominal aortic aneurysm).

50 tui tr lên, c đàn ông ln ph n, chúng ta nên truy t́m ung thư rut già, dù không có triu chng ǵ c. Phương pháp truy t́m ung thư rut già tt nht là soi toàn rut già (colonoscopy) , nếu b́nh thường, 10 năm chúng ta s soi li.

Nguy cơ b ung thư nhiếp h tuyến tăng sau tui 50. Tiếc thay, hin vn chưa có phương pháp truy t́m ung thư nhiếp h tuyến thc chính xác. T 50 tui tr lên, đàn ông chúng ta nên nh bác sĩ thăm khám nhiếp h tuyến hàng năm, và tho lun vi bác sĩ có nên th PSA hay không. [Thường cht PSA trong máu tăng cao khi có ung thư nhiếp h tuyến, nhưng có nhiu trường hp th thy PSA tăng cao, khi đâm kim ly mô nhiếp h tuyến xem dưới kính hin vi (biopsy), không thy có ung thư, ngược li, cũng có trường hp ung thư, song PSA li không cao nhiu, nên phương pháp truy t́m ung thư này không thc chính xác lm, vic có nên th PSA hay không s tùy vào ư mun ca bn, sau khi nghe li gii thích ca bác sĩ.]

Ung thư vú tăng cao nhiu sau tui 50. T tui 40 tr đi, ph n nên đi khám vú hàng năm, và chp phim vú mi 1-2 năm. Đến tui 50 tr đi, vn đến bác sĩ khám vú hàng năm, và mi năm nên chp phim vú.

Vic làm Pap smear đ truy t́m ung thư c t cung cn được tiếp tc cho đến khi quá tui 65-70 mi ngưng, nếu ít nht 3 ln làm Pap smear trong ṿng 10 năm trước đó hoàn toàn b́nh thường.

Cao áp huyết xy ra rt nhiu người có tui, đưa đến các biến chng tim mch như chết cơ tim cp tính (heart attack), tai biến mch máu năo (stroke). 1-2 năm, chúng ta nên đến nh bác sĩ đo h áp huyết, đ nếu có cao áp huyết c̣n sm cha.

Bnh rng xương nhiu ph n đă măn kinh. Ph n 65 tui tr lên nên chp phim truy t́m rng xương. Ph n trước tui 65, đă măn kinh, tùy trường hp, bác sĩ s khuyên chp phim hay không.

Đàn ông hút thuc lá có th b ph́nh n đng máu aorta trong bng (abdominal aortic aneurysm), nếu b v d gây t vong. Đàn ông 65-75 tui hút thuc lá hay tng hút trong quá kh, hoc có anh, em b bnh ph́nh n đng máu aorta trong bng, nên làm siêu âm bng mt ln đ truy t́m bnh ph́nh n đng máu aorta.

Pḥng nga th ba

Pḥng nga th ba (tertiary prevention) nhn đnh hin trng sc khe ca người bnh, và t́m các phương cách giúp người bnh sng khe mnh và an toàn hơn các v cao niên, pḥng nga th ba gm nhng vic bác sĩ nhn đnh sc khe tng quát ca các v, nhng hot đng đ chăm sóc cho chính bn thân hàng ngày (tm ra, ăn ung, …), ri v mt trí óc, tri thc có sáng sut không, v mt tinh thn, có du chng bun chán (depression) không.

V mt, các v cao niên nên được khám bi bác sĩ chuyên khoa Mt mi 1-2 năm, truy t́m nhng bnh quan trng như cao áp sut mt (glaucoma). V tai, bác sĩ cũng nên đ ư xem tai v cao niên có nghe kém không.

V dinh dưỡng, các v cao niên cn mt thc phm đy đ nhng cht cn cho cơ th. Các v cn ít nht 1200 mg calcium, 800 đơn v sinh t D mi ngày. Hàng ngày, thuc đa sinh t (multivitamins) cũng rt tt, nga mt s bnh kinh niên có th xy ra do thiếu sinh t. Nếu v cao niên nào xung cân, 10% hay hơn sc nng trong ṿng 1 năm qua, bác sĩ cn lưu ư và t́m hiu ti sao.

Hàng năm, có khong 30% người cao niên té ngă, t l này tăng lên 50% các v trên 80 tui. Té ngă có th đưa đến găy xương hoc phi vào nhà thương, nên các phương cách giúp tránh té ngă cũng là nhng pḥng nga quan trng các v cao niên. Các yếu t khiến d té ngă gm nhng thay đi vóc dáng, cách đi đng do tui tác, mt kém, tri thc không sáng sut, bnh nh hưởng đến sc mnh và s phi hp ca các bp tht, các yếu t môi trường (sàn nhà trơn trượt, thm tri sàn không được chc, đèn không đ sáng, giy dép không va chân, lng lo, vân vân), thuc dùng. Riêng v thuc, càng dùng nhiu thuc, càng d có phn ng ph ca thuc và té ngă, bác sĩ nên thường xuyên nhn đnh thuc nào v cao niên c̣n cn, thuc nào

 không cn na nên b. (Khi đi khám bnh, chúng ta nên luôn mang thuc theo, và cho bác sĩ biết thuc nào c̣n cn, thuc nào không thy cn na.)

Ngoài ra, nhưng vic khác như tiu són, c̣n lái xe được không, nhà có b con cái ht hi, b bê không, vân vân, bác sĩ cũng cn đ ư thăm hi, giúp các v cao niên gii quyết vn đ.

Sc khe c̣n quí hơn vàng. Chúng ta may mn sng trên đt M, nơi có nn y khoa tt. Hiu biết v các phương cách nga bnh và duy tŕ sc khe đây, chúng ta s sng khe mnh và an toàn.

 

Ung thuc vơí nước ǵ tt nht

 

Đi vi nhiu người, ung thuc vi bt c nước ǵ có v không quan trng, thm chí có người la chn hn mt loi nước có mùi v thích hp, nhm loi tr cm giác khó chu do dùng thuc. Như có người ung thuc vi nước trà (chè) hoc vi nước trái cây (nước cam, nước chanh…) hay vi n, thm chí vi bia rượu là loi thc ung đang có sn hay ch đu có cm giác d chu!

Điu va k tht ra có th nh hưởng nghiêm trng đến hiu qu điu tr ca thuc, v́ nếu dùng loi nước không thích hp s nh hưởng đến s hp thu ca thuc h tiêu hóa, đưa đến thuc b gim tác dng hay không c̣n tác dng điu tr.

 

*Nước ǵ tt nht?

Nước lă đun sôi đ ngui hoc nước lc hp v sinh là loi nước tt nht dùng đ ung thuc. Ung thuc vi loi nước này vi lượng nước đ s giúp đưa thuc viên (viên nén hoc viên nang) t ming xung nhanh đến d dày, tan ră và ḥa tan to dung dch thuc, sau đó trôi xung rut là v trí dược cht s hp thu vào máu cho tác dng.

Đi vi thuc là viên nang hay c̣n gi là viên nhng là dng d nut, mt s người ung khan, không ung chung vi nước (đc bit là người cao tui do ri lon tiu tin thường đi tiu lt nht rt ngi ung nước), viên nang ung khan có th dính li thc qun gây viêm loét thc qun rt tai hi. V́ vy, ung thuc vi lượng nước đ là cn thiết, thm chí có mt s thuc đ̣i hi phi ung nước tht nhiu (như thuc cha dược cht sulfamid) đ thuc được lc, bài tiết nhiu theo nước tiu không gây đóng si hi thn.

Có th dùng nước đóng chai nhưng phi là nước tinh khiết ch không nên dùng nước cha các cht khoáng (c̣n gi nước sui) đ ung thuc, bi v́ cht khoáng như: canxi, natri… có th tương k gây nh hưởng đến thuc.

 

*Các loi nước không nên dùng?

Tùy trường hp, có loi nước hoàn toàn không thích hp v́ nếu ung vi thuc s làm mt tác dng ca thuc hay gây hi đi vi cơ th, c th như sau:

Sa: trong sa có cha canxi có th kết hp vi mt s kháng sinh (như tetracyclin) to thành phc hp không tan, làm kháng sinh không hp thu được vào máu đ cho tác dng. Tuy nhiên, vn có trường hp thuc nên ung chung vi sa. Như dùng thuc gây bào bt d dày (aspirin), hay d nôn ói (thuc nga thai phi ung hàng ngày d gây bun nôn mt s ph n), hay cn cht béo đ thuc d hp thu (vitamin A, vitamin D) th́ cn ung chung vi sa. Như vy, đ la chn đúng thc ung ung vi thuc nên hi bác sĩ hay dược sĩ đ được tư vn.

Cà phê, trà, nước gii khát có ga: trong các loi nước này, đc bit nước ngt, nước tăng lc đu có cha caffein (là cht kích thích giúp tnh táo) s kết hp vi thuc b cha st, to thành cht kết ta không hp thu được. Ngoài ra, caffein c̣n làm gim tác dng các thuc được dùng nhm an thn gây ng nếu ung cùng lúc.

Nước ép trái cây: nhiu loi nước ép trái cây hin nay đă được chng minh là gây hi nếu ung chung vi thuc. Nước cam, nước táo dùng ung thuc có th làm gim s hp thu mt s thuc, do làm cht sinh hc rut đm nhn vic chuyn vn thuc vào máu không hot đng được. Nghiêm trng nht là nước bưởi chùm (grape-fruit, là loi bưởi dùng nhiu phương Tây, nhưng thn trng cũng nên lưu ư c nước bưởi trng ta). Khi ung chung vi mt s thuc (như thuc statin tr ri lon lipid huyết, thuc atenolol tr tăng huyết áp…) nước bưởi chùm s làm tăng đc tính ca thuc, do c chế men chuyn hóa thuc gan, làm tăng nng đ thuc quá đáng trong máu.

Bia rượu: đây là loi thc ung không nên ung chung vi thuc. Rượu làm tăng đc tính hi gan ca paracetamol, tăng đc tính hi d dày ca aspirin, tăng đc tính gây mê ca thuc an thn gây ng. Riêng vi kháng sinh như: metronidazol, các cephalosporin… nếu ung chung vi rượu bia s gây phn ng antabuse gây vt vă, h huyết áp rt khó chu làm người dùng thuc c tưởng sp chết đến nơi.

Trong thi gian dùng bt c loi thuc nào, an toàn hơn hết là kiêng hn, không nên ung rượu bia.

(Dược sĩ Nguyn Hu Đc).