HỌC LÀM NGƯỜI

 

Nguyễn Thị Hồng Diệp

Từ trẻ đến già, con người luôn luôn phải nghe cái câu dạy dỗ của các bậc phụ huynh là biển học mênh mông. Người ta đưa ra h́nh ảnh một đứa trẻ ngồi chơi trên băi biển, tay xách một cái xô nhỏ vừa với tầm vóc của nó - một món đồ chơi mà cha mẹ nào cũng mua cho con mỗi khi đi ra băi biển nghỉ mát - một tay cầm một chiếc vỏ ṣ mà nó vừa mới nhặt được trên băi cát. Đứa bé chăm chỉ cấm chiếc vỏ ṣ múc nước biển đổ và cái xô. Đó là h́nh ảnh biển học mênh mông và sự tiếp thu và hiểu biết của con người chỉ như cái lượng nước đứa bé múc được trong chiếc vỏ ṣ nông cạn và nhỏ xíu của nó.

Thật ra th́ biển học, cho dù có mênh mông chăng nữa, th́ sự học của con người cũng có một giới hạn. Từ lúc mới bước chân vào trường mẫu giáo, cho tới khi ra trường đại học với một học vị cao cấp nhất, một người chỉ cần bỏ vào đấy 1/3 đời người. Nghĩa là, nếu con người sống được 100 tuổi, học ba mươi năm là hết chữ, hết bằng của trường đại học. Sau đó, với một học vị như thế, con người có quyền ngưng nghỉ và thu hoạch những khó khăn mà ḿnh đă bỏ ra để đạt được, để sống một cuộc đời ăn trên, ngồi trước, bơ công dùi mài, đèn sách. Trừ khi người đó vẫn không bằng ḷng với cái sự hiểu biết của ḿnh mà tiếp tục bỏ th́ giờ ra nghiên cứu thêm th́ không kể. Lúc đó, biển học lại trở nên mênh mông, không bờ không bến. Nhưng b́nh thường ra, với một thời gian 30 năm đèn sách, con người có thể tự hào là ḿnh là một người có bằng cấp, có quyền được hưởng mọi sự kính nể của xă hội.

Mục đích đầu tiên của các bậc cha mẹ là mong cho con ḿnh theo đuổi học cho tới nơi tới chốn một ngành nghề, để nuôi thân, để vinh thân, ph́ gia, để nở nang mày mặt, rỡ ràng mẹ cha. Như vậy mục đích đầu tiên của việc học là để kiếm tiền, để có địa vị trong xă hội. Và người ta đua nhau đi học, người ta tranh nhau t́m địa vị, danh giá, giàu sang.

Nhưng, sau khi đă đạt được tất cả, người ta vẫn không t́m thấy hạnh phúc. Sau khi đạt được tột đỉnh vinh quang, người ta chợt ngộ ra rằng, người ta vẫn c̣n thiếu một cái ǵ. Rất mông lung, mơ hồ, nhưng lại rất cấp bách. Tiền bạc, danh vọng, giàu sang, vẫn không đem lại cho người ta ḷng quí mến, kính trọng của những người xung quanh. Tiền bạc, danh vọng, giàu sang, lại càng không giúp cho người ta tránh được tai ương, thoát khỏi hoạn nạn. Tiền bạc, danh vọng, giàu sang, không làm cho người ta có một cuộc sống an vui, một cuộc đời có ư nghĩa. Người ta bèn đi t́m lư do, người ta đi kiếm nguồn gốc của sự thiếu thốn trong dư thừa, cái khổ đau trong vinh hoa, phú quí. Người ta đi t́m cái mà trong trường học đă không giảng dạy.

Một số người cho rằng, rất nhiều điều cần thiết không được giảng dạy trong nhà trường, đại khái như làm cách nào sống ḥa hợp với mọi người, làm sao giải quyết những vấn nạn của cuộc sống, làm cách nào đương đầu với những vấp ngă, những thử thách ở đời? Người ta bảo nhau, những điều đó, muốn biết được, cần phải học ở trường đời. Nhưng trường đời lại là một môi trường giáo dục không có hàng rào, không thầy, không trường lớp, không chương tŕnh, không sách giáo khoa, không bài vở. Con người vừa là học tṛ lại tự là thầy của ḿnh. Không ai dẫn dắt, không ai giảng dạy. Người ta ṃ mẫm mà đi trong cái rủi, trong cái khổ, trong cái bất hạnh để rồi tự ḿnh rút ra kinh nghiệm ở đời. V́ thế, t́m được giải đáp cho các vấn nạn của đời người tùy thuộc vào khả năng nhận biết, chịu đựng và hiểu biết của từng người. Có người, sau khi gặp nghịch cảnh, sẽ rút rỉa được kinh nghiệm và trở nên khôn ngoan hơn, biết thích nghi với những khó khăn của cuộc đ̣i hơn và t́m ra lối thoát cho ḿnh. Có người không có khả năng chịu đựng, sẽ gục ngă ngay trong thử thách đầu tiên. Họ trở thành chán nản, thất vọng, không làm sao cất đầu lên nổi. Cho nên ngạn ngữ mới có câu: thất bại thứ nhất là cần thiết, thất bại thứ hai rất hữu ích; người nào đứng dậy được sau lần vấp ngă thứ ba sẽ trở nên một CON NGƯỜI.

Sau nhiều lần chịu thử thách, bị vấp ngă, những người đứng lên được sau cái ngă thứ ba, đă nghĩ ra cách giúp đỡ kinh nghiệm cho những người khác bằng cách viết sách dạy làm người. Một số các nhà tâm lư học thi nhau giải thích cái sự thiếu thốn ấy và cố gắng lấp đầy cái khoảng trống của con người. Một số những tác phẩm học làm người ra đời để giải thích tại sao của cải vật chất không đem lại hạnh phúc. Người ta thi nhau giải thích cuộc đời, người ta cố gắng t́m hiểu ư nghĩa của cuộc đời. Và càng t́m hiểu, người ta càng thấy rằng bằng cấp, danh vọng, giàu sang không phải là mục đích tối hậu của con người. Và tất cả mọi người lại đổ xô đi t́m cách học để làm sao có hạnh phúc, làm sao bớt khổ. Bể học lại thêm mênh mông hơn, và bến bờ của biển học lại được đẩy lui ra xa khỏi tầm với của con người.

Một số người thiết thực, bỗng nghiệm ra rằng việc học không phải chỉ duy nhất là để kiếm tiền mà để trở thành một người hữu ích cho nhân quần xă hội. Lên cao thêm nữa, học để thay đổi bộ mặt thế giới, nâng cao đời sống con người. Lên tột đỉnh, học để hiểu biết, để cứu vớt sinh linh. Người ta phân biệt học với hạnh, người ta so b́ tài với đức, người ta chia ra vật chất với tinh thần, thể xác với tâm linh. Và người ta đánh giá con người theo rất nhiều tiêu chuẩn. Người ta phân biệt người có bằng khác người có chữ, người có chữ chưa chắc đă phải là một người có học. Và người ta nghĩ rằng, rất có thể hạnh phúc là sống cho người khác và v́ người khác.

Từ đấy các tôn giáo trở nên cứu cánh của con người và những nhà tu hành có đất dụng vơ. Đạo giáo nào cũng đưa ra những giáo lư, những đường lối để dẫn đưa con người tới bến b́nh an, t́m được hạnh phúc khi ở đời này và chắc chắn được giải thoát, được cứu rỗi sau khi đă ĺa đời. Một số người vô thần lại biện minh, đời sống là để cho những người sống, để hưởng tất cả mọi mùi phú quí, giàu sang, ngay bây giờ, ngay lúc này đây, chứ tương lai mịt mờ, ai dám cam đoan sẽ ra sao? Tại sao lại thả mồi bắt bóng? Người hữu thần lại nói: cuộc đời rất giới hạn, ba vạn sáu ngàn ngày là mấy chốc. Sở dĩ con người đau khổ là v́ con người bỏ cái vĩnh cửu - là cuộc sống đời sau - để chạy theo cái mong manh, cho nên mới khổ. Tại sao lại thả mồi bắt bóng? Cái ḿnh đang có, đang nắm giữ trong tay th́ không lo giữ, lại lo đi t́m đi kiếm những cái đâu đâu? Ai phải ai trái, tùy theo ḷng tin tưởng của mỗi người. Nhưng có một điều không chối căi được là vật chất đầy đủ, không thể đồng nghĩa với an vui, hạnh phúc. Nhưng đói khát, thiếu thốn cũng chẳng thể đưa đến thiên đàng hạ giới?

Vấn đề cái ǵ là mồi, cái ǵ là bóng, hiện đang c̣n trong ṿng tranh luận. Ai cũng có những lư do rất chính đáng để tin vào lư luận của ḿnh. Tuy nhiên, một điều không thể chối căi, là con người gồm hai phần, phần hồn, phần xác, phần vật chất và phần tâm linh. Nếu sống mà quân b́nh được hai phần này, th́ chắc chắn nếu không t́m được hạnh phúc, viết hoa, th́ ít nhất cũng tránh được nhiều đau khổ.

Hiện nay người ta vẫn c̣n nghiên cứu về phương pháp học làm người và t́m cách làm sao t́m được hạnh phúc. Mà h́nh như cái sở học này cũng mênh mông như biển cả, và sự hiểu biết về cách làm người của con người cũng chỉ như những lượng nước múc trong một chiếc vỏ hến. Người hiểu theo cách này, người bàn theo cách khác. Biển học chẳng những mênh mông mà c̣n mâu thuẫn, đối nghịch với nhau.

Chả thế người ta thường nói ngu si hưởng thái b́nh. Chả suy nghĩ nhiều có lẽ lại hay.