Những Mẫu Chuyện Hôn Nhân Thời Xưa

 

Các chị và các bạn mến ,
Con người và lẽ sống xă hội là hai yếu tố tương quan và hiện diện măi . Chế độ hôn nhân là của xă hội . Chúng ta sang đây nhưng không đem xă hội theo được .Do đó, vấn đề hôn nhân con cái khác xa thời chúng ta và càng khác xa hơn thời các tiền nhân .
Nhân dịp nói chuyện "Áo mặc không qua khỏi đâu " sonkhe xin xen kẽ vào các bài thơ bằng những mẫu chuyện hôn nhân thời xưa ,trước cả chúng ta để cùng chia xẻ giữ ǵn phần nào phong tục tập quán trong hôn nhân ,có dịp ta kể con cháu nghe .

Ngày nay, bên cạnh các bản nhạc trữ t́nh thời tiền chiến hay vào thập niên 70 có các câu ca dao nói về quan niệm hôn nhân của cây ngàn cỏ nội cũng ray rứt các cụ không kém khi đứng trước hôn nhân :

- Thân em như tấm lụa đào
Phất phơ trước chợ biết vào tay ai ?
Em ngồi cành trúc em dựa cành mai
Đông đào tây liễu biết ai bạn cùng ?

Tâm trạng này ,thế hệ ngày nay ,những người con gái đang yêu ,đang chọn lựa trong xă hội cởi mở hơn ,nhưng chắc chắn đă không một lần bối rối
Dè dặt ư ? .Chọn lựa ư ? Nhưng cái nghĩa thời gian th́ sao ?

-C̣n duyên kẻ đón người đưa
Hết duyên đi sớm về trưa một ḿnh
C̣n duyên đóng cửa kén chồng
Hết duyên ngồi gốc cây hồng nhặt hoa
C̣n duyên kén cá chọn canh
Hết duyên củ ấu dưa hành cũng trôi
C̣n duyên kén những trai tơ
Hết duyên ông lăo cũng vơ làm chồng

DUYÊN ,như chị tpt nói rất đúng : Một vấn đề quan hệ với hôn nhân . Ư nghĩa duyên không coi như ư nghĩa duyên trong tôn giáo . Chúng ta xem :
- Trời mưa lâm râm
Cây trâm có trái
Con gái có duyên
Đồng tiền có lỗ ...
Vậy duyên ở đây có thể là mái tóc huyền ,một nụ cười hàm tiếu ,một làn da trắng .một dáng mỹ miều ...
Chúng ta có thể hiểu theo nghĩa rộng hơn th́ "duyên" là mức sống . Thời gian đem đến cho con người một sức sống th́ thời gian cũng đoạt mất trong con người chúng ta sức sống ấy . Thời gian đối với hôn nhân rất quan hệ ,người xưa rất bâng khuâng trước sức sống thoát ra từ con người ,

- Nghĩ xa rồi lại nghĩ gần
Làm thân con nhện mấy lần vương tơ
Chắc về đâu trong đục mà chờ
Hoa thơm mất tiết biết nương nhờ vào đâu !

Nhưng ngược lại , hôn nhân hay sức sống c̣n chịu ảnh hưởng của xă hội qua cơm áo gạo tiền .

- Rắp mong trời sa xuống cơi trần
Hỏi xem duyên kiếp nợ nần ra sao
Tim gan thay khách má đào
Mông mênh bể khổ dễ vào khó ra

Thật vậy, quan niệm hôn nhân người xưa chia ra hai chiều hướng : Một là vị luyến ái ,hai là vị mưu sinh . Điều này vẫn đúng cho ngày nay .
Vị luyến ái :
-Phải duyên th́ bám như keo
Trái duyên trái kiếp như kèo đục vênh
Vị mưu sinh ;
- Trai khôn t́m vợ chợ đồng
gái khôn t́m chồng giữa chốn ba quân

-Vợ khôn lấy thằng chồng dại
Tỷ như hoa lài cặm băi *** trâu
Tiếc thay con người da trắng tóc dài
Bác mẹ gả bán cho người đần ngu
Rồng vàng tắm vũng ao tù
Người khôn ở với đứa ngu bực ḿnh .

T́nh yêu đến với con người không bằng hai lư luận trên mà bằng giao cảm ,từ giao cảm đi vào ư thức ,nếu sự giao cảm không đạt th́ không bao giờ đi vào t́nh yêu :
- Lọng vàng che nải chuối xanh
Tiếc con chim phượng đậu cành cây khô

-Tưởng giếng sâu em nối sợi dây dài
Ai dè giếng cạn em tiếc ḥai sợi dây

Mặt khác so với đời người th́ nhan sắc chỉ là cái ǵ tạm bợ nhất thời trong t́nh yêu v́ không tồn tại với thời gian . Kẻ nào chọn nhan sắc hay tiền bạc làm tiêu chuẩn cho hôn nhân th́ sớm muộn hôn nhân đổ vỡ ,tức là chỉ nắm phần phụ mà quên mất phần chính là lẽ sống luôn thay đổi. Chúng ta nghe tâm tư sau :
-Anh ơi trẻ măi ru mà
Càng đo dắn lắm càng già hết duyên
Hoặc :
-Trai ba mươi tuổi đang xuân
gái ba mươi tuổi như đùm mắm nêm

Thế th́ , chúng ta thấy quan niệm mưu sinh đă tước bỏ quan niệm luyến ái ,hay quan niệm luyến ái tước bỏ mưu sinh ?

Đạo làm cha mẹ ,đối với ngựi ngh́n xưa cũng vậy ,không ai không thương con ,sở dĩ họ dành lấy quyền định đoạt là mong bảo vệ con cái trong cuộc sống . C̣n đối với người con khi trao quyền định đoạt cho cha mẹ th́ đó là điều hiếu đạo . Họ lư luận :

- Phụ mẫu sở sinh ,để cho phụ mẫu định
Em đâu dám tư t́nh căi lịnh mẹ cha
Quyền định đoạt của cha mẹ dần dần trở thành tập quán ,người con ḥan ṭan bị thụ động lúc trưởng thành ;khi muốn giao t́nh với nhau họ vẫn nơm nớp lo sợ cái uy quyền tuyệt đối ấy .:

- Gặp mặt em đây anh chẳng dám chào
Sợ cha mẹ hỏi thằng nào biết con ?
Đôi ta như đũa ṇng ṇng
Đẹp duyên mà chẳng đẹp ḷng mẹ cha
Thấy em anh cũng muốn thương
Sợ ḷng cha mẹ không tường ḷng anh
Đôi ta làm bạn thong dong
Như đôi đũa ngọc nằm trong mâm vàng
Bởi chưng thày mẹ nói ngang
Nên đôi đũa ngọc mâm vàng cách xa

Cho nên, cùng quan niệm hiếu đạo và bổn phận làm con chúng ta lại thấy xuất hiện những tâm tư đau khổ trong hôn nhân khi bị áp chế :
- Ăn chanh ngồi gốc cây chanh
Cha mẹ ép gả cho anh học tṛ
hoặc :
Đường đi những lách cùng lau
Cha mẹ ham giàu ép uổng duyên con
Hay :
Ăn sung ngồi gốc cây sung
Lấy anh th́ lấy ,nằm chung không nằm

Trên quan niệm hôn nhân xưa và nay có ai muốn t́nh duyên trắc trở đâu ; thế mà, chúng ta chứng kiến nhiều cảnh tủi hờn ngang trái khi bị cha mẹ ép uổng :
- Lấy chồng từ thuở mười lăm
Chồng chê tôi nhỏ chẳng nằm cùng tôi
Đến năm mười tám đôi mươi
Tôi nằm dưới đất chồng lôi lên giường
Một rằng thương hai rằng thương
Có bốn chân giường gẫy một c̣n ba
Đi về nhắn với mẹ cha
Chồng tôi nay đă giao ḥa cùng tôi
hoặc:
- Mẹ em tham thúng xôi dền
Tham con lợn béo ,tham tiền Cảnh Hưng
Tôi đă bảo mẹ rằng đừng
Mẹ hăm ,mẹ hứ ,mẹ bưng ngay vào
Bây giờ kẻ thấp người cao
Như đôi đũa lệch so sao cho vừa
Nếu đố tội cho cha mẹ ép duyên th́ cô gái xưa chưa quan niệm được tâm tư của cha mẹ . Xă hội ḷai người cha mẹ nào không thương con .T́nh thương con là t́nh thương thiêng liêng .Sở dĩ có sự ép uổng của cha mẹ hoặc sự phản đối của con cái chỉ v́ sư bất đồng trong quan niệm hôn nhân mà thôi . Có những mối t́nh bị ép uổng tạo ra thảm kịch gia đ́nh là con gái tự tử hay con trai bỏ nhà bụi đời v́ hận t́nh và oán trách gia đ́nh . Nhưng chính đôi lúc nhờ vào kinh nghiệm cha mẹ mà con gái nhờ vào hôn nhân thay đổi được dịa vị xă hội
- Cô ấy mà lấy anh này
Chẳng phải đi cấy đi cầy nữa đâu
Ngồi trong cửa sổ têm trầu
Có hai con bé đứng hầu hai bên
Đang là cô bé lọ lem (như QH ) hoặc chân lấm tay bùn (như NA) ,trong phút chốc nhờ vào hôn nhân chễm chệ trong lầu vàng gác ngọc th́ ai mà chẳng muốn mà cha mẹ nào mà không ao ược

Mặc. khác quan niệm hôn nhân theo luyến ái cũng có lúc làm cho khổ cực v́ ai uống nước lă yêu nhau măi được đâu .Họ không thể sống măi trong túp lều tranh nơi Thác Ngàn v́ không thoát ra ng̣ai cái ăn cái mặc
Điển h́nh qua câu ca dao một linh hồn đă sa vào trạng thái buồn đau :
-Trèo lên cây bưởi hái hoa
Bước sang vườn cà hái nụ tầm xuân
Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc
Em có chồng anh tiếc lắm thay !
Thoạt vào anh nắm cổ tay
Xưa kia em trắng ,sao rày em đen
Hay là lấy phải chồng hèn (như Sonkhe)
Cơm hẩm canh mặn nó đen mất người ?
Ba mươi đồng một xấp trầu cay
Sao anh không nói từ ngày c̣n không
Bây giờ em đă có chồng
Như chim vào lồng như cá cắn câu
Cá cắn câu biết đâu mà gỡ
Chim vào lồng biết thở nào ra

Nhưng trái lại, nếu quan niệm hôn nhân vị mưu sinh th́ chính họ cũng vấp phải cảnh năo ḷng trong t́nh ái .
- Em tham giàu em lấy thằng bé tí ti
Làng trên xă dưới thiếu ǵ trai tơ (như làng đối )
Em đem thân cho thă`ng bé giày ṿ
Mùa đông tháng giá nó nằm co trong ḷng
Cũng đă mang là gái có chồng
Chín đêm trực tiết nằm không cả mười
Nói ra sợ chị em cười
Má hồng bỏ quá một thời xuân xanh
Em cũng liều ḿnh v́ thằng bé trẻ ranh
Đêm nằm sờ mó quẩn quanh cho đỡ buồn
Buồn t́nh em bế thằng bé nó lên
Nó c̣n bé mọn đă nên cơm cháo ǵ
Nó ngủ nó ngáy kh́ kh́
Một giấc đến sáng c̣n ǵ là xuân
Chị em ơi hoa nở mấy lần ?

C̣n nữa , quan niệm hôn nhân mưu sinh c̣n dẫn đến chế độ đa thê ,mặc dù giới quần thoa vẫn luôn chống đối .
- Đói no một vợ một chồng
Một niêu cơm tấm đầu ḷng ăn chơi
Hoặc
- Đói ḷng ăn nắm lá sung
Chồng một th́ lấy ,chồng chung th́ đừng
Mặc dù chống đối ,sức mạnh của cơm áo không v́ sự chống đối mà mất hiệu lực . Cảnh chồng chung đă gieo vào lịch sử dân tộc nhiễu nỗi đắng cay
-Lấy chồng làm lẽ khó thay
Đi cầy đi cấy chị chẳng kể công
Đến tối chị giữ lấy chồng
Chị cho mang chiếu nằm không nhà ngoài
Đêm đêm gọi những :"Bớ Hai ! "
Thức dậy nấu cám ,thái khoai ,băm bèo !

Tóm lại : Quan niệm hôn nhân vị luyến ái hay vị mưu sinh từ xưa trong lịch sư đến nay ,tâm tư con người luôn chống đối nhau khá mănh liệt mà chúng ta c̣n t́m thấy trong ca dao tục ngữ để châm biếm :
1- Phe quan niệm vị luyến ái mỉa mai phe kia .
- Chồng lớn vợ bé th́ xinh
Vợ lớn chồng bé ra t́nh chị em
Hoặc :
- Chồng thấp mà lấy vợ cao
Qua sông nước lớn cơng tao bớ mày !
2- Phe quan niệm vị nhân sinh cũng không vừa,họ t́m cách chống chế :
- Chồng già vợ trẻ là duyên
Vợ già chồng trẻ là tiên ba đời
Hay :
- Có phúc lấy được vợ già
Sạch cửa sạch nhà lại ngọt cơm canh
Vô phúc lấy phải trẻ ranh
Nó ăn nó phá tan tành nó đi
Chúng ta thấy tương phản rơ ràng về quan niệm luyến ái . Sự tương phản ấy chạm nhau chan chát .Nếu bên nào không chống chế nổi tất nhiên bị nhục suốt đời . Bởi vậy ,dù muốn hay không họ cũng phải bảo vệ lấy hoàn cảnh cúa ḿnh
Một cô gái lấy anh chồng lớn tuối tức th́ bên tai cô đă nghe ngay một lời châm chọc :
- Vô phúc múc phải chồng già
Ra đường người hỏi rằng : "Cha hay chồng ? "
Nói ra đau đớn trong ḷng
Ấy cái nợ truyền kiếp, có phải chồng em đâu !
Dù là cô gái quê mùa ,buộc ḷng cô ta cũng phải đứng vào quan niệm vị mưu sinh chống đỡ
-Áo dài chẳng nệ quần thưa
Bảy mươi có của cũng vừa mười lăm !

            Sơn Khê